จากจุดนั้น สองคนตัดสินใจไม่ยอม
คดีของ Jakub กับ Mateusz ไม่ได้เดินหน้าตรง ๆ แต่วนผ่านหน่วยงานรัฐและศาลหลายชั้นนานหลายปี ทั้งคู่แพ้ที่ผู้ว่าการจังหวัดและศาลปกครองระดับแรกในวอร์ซอ จึงยื่นอุทธรณ์ต่อศาลปกครองสูงสุดโปแลนด์ (Naczelny Sąd Administracyjny หรือ NSA) ซึ่งศาลก็ตัดสินใจส่งคำถามไปยังศาลยุติธรรมแห่งสหภาพยุโรป (Court of Justice of the EU – CJEU) ก่อน ว่ากฎหมายอียูบังคับให้ประเทศสมาชิกต้องรับรองสมรสเพศเดียวกันจากประเทศสมาชิกอื่นหรือไม่
คำตอบมาในวันที่ 25 พฤศจิกายน 2025 Grand Chamber ของ CJEU มีคำพิพากษาเป็นเอกฉันท์ว่า “ใช่ ต้องรับรอง” การปฏิเสธไม่บันทึกสมรสถือเป็นการละเมิดเสรีภาพในการเคลื่อนย้ายของพลเมืองอียู และละเมิดสิทธิในชีวิตส่วนตัวและครอบครัว ศาลชี้ว่า Jakub ต้องเจอปัญหาตั้งแต่ประกันสุขภาพไปจนถึงการเปลี่ยนชื่อในทะเบียนที่ดิน เพียงเพราะโปแลนด์ไม่ยอมรับสถานะสมรสของเขา
หลังคำตัดสินของ CJEU คดีกลับมาที่ NSA และวันที่ 20 มีนาคม 2026 ห้องพิจารณาคดีในกรุงวอร์ซอเต็มไปด้วยนักกิจกรรมและคู่รักเพศเดียวกันที่มาฟังคำตัดสิน เมื่อศาลอ่านคำวินิจฉัยจบ ห้องพิจารณาก็อื้ออึงด้วยเสียงปรบมือ
สาระสำคัญของคำตัดสิน NSA คือ สำนักงานทะเบียนราษฎร์ในโปแลนด์มีหน้าที่ต้องบันทึกทะเบียนสมรสของคู่รักเพศเดียวกันที่แต่งงานถูกต้องตามกฎหมายในประเทศสมาชิกอียูอื่น และต้องดำเนินการให้แล้วเสร็จภายใน 30 วัน หากก่อนหน้านี้เคยปฏิเสธไว้
ผู้พิพากษา Leszek Kiermaszek อ่านคำวินิจฉัยโดยอ้างถึงมาตรา 18 ของรัฐธรรมนูญโปแลนด์ที่ฝ่ายอนุรักษนิยมชอบหยิบมาใช้ปิดทาง แล้วบอกตรง ๆ ว่า
“บทบัญญัตินี้ไม่สามารถตีความได้ว่าเป็นอุปสรรคสัมบูรณ์ต่อการรับรองสมรสเพศเดียวกันที่ทำในประเทศสมาชิกอียูอื่น” และเตือนว่าการไม่รับรองจะขัดกับหลักห้ามเลือกปฏิบัติ รวมถึงการเลือกปฏิบัติบนฐานเพศและ sexual orientation
คำตัดสินนี้สำคัญมาก แต่ต้องเข้าใจขอบเขตให้ชัด
สิ่งที่ได้ทันที คือ คู่รักเพศเดียวกันชาวโปแลนด์ที่แต่งงานถูกต้องตามกฎหมายในประเทศอียูอื่น สามารถยื่นขอให้บันทึกทะเบียนสมรสในโปแลนด์ได้ และการบันทึกนี้เปิดทางให้เข้าถึงสิทธิที่ผูกกับสถานะสมรส เช่น เลข PESEL ใบอนุญาตถิ่นพำนัก ประกันสุขภาพ และสิทธิทางสังคมอื่น ๆ สำหรับคู่สมรสที่ไม่ใช่พลเมืองโปแลนด์ กลุ่มสิทธิ์บางแห่งประเมินว่าอาจมีชาวโปแลนด์ที่แต่งงานกับคู่รักเพศเดียวกันในต่างประเทศหลักหมื่นคู่ที่ได้รับผลดีโดยตรง
สิ่งที่ ยังไม่ได้ คือ โปแลนด์ยังไม่มี same‑sex marriage ภายในประเทศ คู่รักที่อยากแต่งงานในโปแลนด์ยังจดสมรสไม่ได้ และยังไม่มีกฎหมาย civil union ระดับชาติรองรับ แม้จะมีรัฐบาลที่เปิดกว้างต่อสิทธิความหลากหลายทางเพศมากกว่าช่วงก่อนหน้า แต่กฎหมายใหม่ในเรื่องนี้ยังอยู่ในสมรภูมิการเมืองที่เต็มไปด้วยแรงต้าน
ไม่แปลกที่พรรคฝ่ายขวาอนุรักษนิยมอย่าง Law and Justice (PiS) และเครือข่ายจะออกมาวิพากษ์วิจารณ์คำตัดสิน ว่าเป็นภัยต่อ “ครอบครัว” และเป็นการแทรกแซงจากบรัสเซลส์ ขณะที่ฝ่ายรัฐบาลและองค์กรสิทธิมองว่านี่คือชัยชนะครั้งประวัติศาสตร์ของหลักนิติรัฐแบบยุโรป ที่ยืนยันว่าการเป็นสมาชิกสหภาพยุโรปไม่ใช่แค่เรื่องเงินทุน แต่รวมถึงมาตรฐานสิทธิมนุษยชนร่วมกันด้วย
แล้วทำไมคดีนี้ถึงสำคัญเกินกว่าโปแลนด์
หัวใจของคำตัดสินนี้ไม่ได้พูดถึงแค่คู่รักสองคน แต่วางกรอบใหม่ให้กับประเทศอียูที่ยังมีรัฐธรรมนูญหรือกฎหมายห้ามสมรสเพศเดียวกัน อันได้แก่ บัลแกเรีย โรมาเนีย และสโลวาเกีย ซึ่งอยู่ในสถานการณ์ใกล้เคียงกัน CJEU และ NSA เพิ่งพิสูจน์ให้เห็นว่า ‘การหลบหลังรัฐธรรมนูญของตัวเอง’ ไม่ใช่ทางออกอีกต่อไป ถ้าอียูชี้ว่าการปฏิเสธขัดกฎหมายของสหภาพ
นักกฎหมายหลายคนมองว่านี่คือ ‘แผนที่’ ที่ศาลประเทศอื่นสามารถหยิบไปใช้เป็นบรรทัดฐานได้ ทั้งในยุโรปตะวันออกและที่อื่นในสหภาพยุโรป เพราะยืนยันหลักการว่า สิทธิในการเคลื่อนย้ายและใช้ชีวิตครอบครัวอย่างเท่าเทียม ต้องไม่หายไปแค่เพราะคุณข้ามพรมแดนรัฐชาติ
Jakub กับ Mateusz แต่งงานกันที่เบอร์ลินในปี 2018 ตอนนี้ในปี 2026 พวกเขายืนอยู่ในห้องพิจารณาคดีในวอร์ซอ ฟังเสียงปรบมือดังขึ้นหลังคำพิพากษาที่รับรองว่าการแต่งงานของพวกเขา ‘มีอยู่จริง’ ในบ้านเกิดของตัวเอง
บางทีการเปลี่ยนแปลงใหญ่ ๆ ก็เริ่มจากสองคนที่แค่ไม่ยอมรับคำว่า “ไม่”
บทความที่เกี่ยวข้อง
- ศาลสูงสหรัฐฯ ยืนคำพิพากษาคุ้มครองสมรสเท่าเทียมทั่วประเทศ
- ดราม่าการเมืองสหรัฐฯ กลุ่มต้านสมรสเท่าเทียม แอบอ้าง Obama
- สำรวจ 31 ประเทศพบเกาหลีใต้มีสัดส่วนคนที่ระบุตัวตนเป็น LGBT+ ต่ำที่สุด
ที่มาของข้อมูล:
1. https://amp.dw.com/…/poland-to-recognize…/a-76456952